Nhìn từ xa, ruộng bậc thang là những đường cong mềm mại ôm lấy sườn núi. Nhưng khi bước xuống, vào bản và lắng nghe câu chuyện của người dân, một thế giới khác dần mở ra. Phía sau mỗi bậc ruộng là sức lao động, tri thức canh tác, tập quán, kiến trúc, trang phục, lễ hội và ẩm thực được trao truyền qua nhiều thế hệ, một di sản văn hóa đang sống.
Phía sau những đường cong của núi
Trên những sườn núi cao, nơi đất bằng hiếm hoi, đồng bào đã dựa vào địa hình tự nhiên để khai phá từng khoảnh đất, tạo mặt ruộng, đắp bờ và tìm cách đưa nước từ khe suối về đồng. Từng bậc ruộng nối tiếp nhau theo đường đồng mức, vừa giữ đất, giữ nước, vừa tạo không gian cho cây lúa sinh trưởng.
Ở Mù Cang Chải, quá trình khai hoang, làm ruộng, dẫn nước, gieo cấy, thu hoạch và bảo quản nông sản đã hình thành một hệ thống tri thức dân gian của người Mông được tích lũy qua nhiều thế hệ. Di tích quốc gia đặc biệt Ruộng bậc thang Mù Cang Chải hiện có 852,9 ha thuộc khu vực khoanh vùng bảo vệ. Nhưng giá trị đặc biệt của di sản không chỉ nằm ở diện tích hay cảnh quan kỳ vĩ, mà ở chỗ những thửa ruộng ấy đến nay vẫn được người dân trực tiếp canh tác.
Ruộng bậc thang Mù Cang Chải
Mỗi mùa vụ cũng là một vòng quay văn hóa. Từ cây lúa đã hình thành những tập quán, nghi lễ cầu nước, cầu mưa, cầu mùa, mừng cấy, mừng cơm mới… Trong đó, Lễ mừng cơm mới của người Mông Mù Cang Chải đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hạt lúa vì thế không chỉ nuôi sống con người, mà còn đi vào đời sống tinh thần, kết nối gia đình, cộng đồng với tổ tiên và thiên nhiên.
Từ thửa ruộng bước vào bản làng
Đi dọc hành trình Tú Lệ – Mù Cang Chải – Sa Pa – Bản Liền, ruộng bậc thang hiếm khi tồn tại riêng biệt. Ruộng, nguồn nước, bản làng và núi rừng liên kết với nhau thành một không gian sống.
Nếu Mù Cang Chải kể câu chuyện về khả năng thích nghi với núi cao của người Mông thì Tú Lệ lại níu chân du khách bằng hương thơm của nếp Tan và cốm. Khi lúa còn non, những hạt nếp được lựa chọn, rang, giã, sàng qua nhiều công đoạn để tạo nên những mẻ cốm dẻo thơm. Từ cánh đồng đến gian bếp, một hạt nếp mang theo cả đất đai, nguồn nước, kinh nghiệm canh tác và kỹ năng chế biến của người dân bản địa. Bởi vậy, mùa vàng Tú Lệ không chỉ có màu sắc, mà còn có hương vị.
Đến Sa Pa, những thửa ruộng lại hòa vào không gian bản làng của nhiều cộng đồng dân tộc. Dọc thung lũng Mường Hoa, cảnh quan ruộng bậc thang đan xen với những nếp nhà, con đường vào bản, nghề thủ công và sắc màu trang phục của người Mông, Dao, Giáy, Tày,… Một bộ váy áo, một nếp nhà hay món ăn truyền thống đều kể thêm một câu chuyện mà cảnh quan tự nó chưa thể nói hết.
Mùa vàng ở Ý Lình Hồ (xã Tả Van)
Điểm cuối Bản Liền lại mở ra một cách trải nghiệm khác. Giữa ruộng bậc thang, đồi chè và những nếp nhà sàn mái cọ của người Tày, du khách có thể ở cùng người dân, xuống ruộng, hái chè, tìm hiểu cách làm chè, làm cốm và thưởng thức bữa cơm gia đình. Những công việc vốn rất bình thường trong đời sống bản địa lại trở thành trải nghiệm đáng nhớ với người phương xa.
Chính sự khác biệt của mỗi miền đất làm nên sức hấp dẫn của toàn hành trình: cùng có ruộng bậc thang nhưng mỗi nơi lại có một cộng đồng, một tập quán và một cách kể câu chuyện riêng.
Không chỉ ngắm ruộng, mà sống cùng di sản
Từ thửa ruộng, nếu du khách bước tiếp vào bản; từ hạt lúa tìm hiểu ẩm thực; từ mùa vụ tìm đến lễ hội; từ trang phục tìm hiểu nghề thủ công; từ một đêm homestay gặp gỡ những con người đang trực tiếp gìn giữ di sản – ruộng bậc thang sẽ trở thành sợi chỉ kết nối cả một chuỗi trải nghiệm văn hóa.
Đó cũng là giá trị được mở ra trên hành trình Tú Lệ – Mù Cang Chải – Sa Pa – Bản Liền. Không đơn thuần nối những vùng ruộng đẹp thành một tuyến tham quan, hành trình kết nối những không gian văn hóa khác nhau: thưởng thức cốm giữa thung lũng Tú Lệ; tìm hiểu tri thức canh tác và đời sống người Mông ở Mù Cang Chải; khám phá bản làng dọc thung lũng Mường Hoa; rồi đến Bản Liền ở nhà sàn, hái chè, xuống ruộng và dùng bữa cùng người Tày.
Bản Liền
Vì thế, bảo tồn ruộng bậc thang không thể chỉ là giữ một cảnh quan đẹp, mà còn phải góp phần tạo sinh kế để người dân có thể sống và hưởng lợi từ chính di sản mình gìn giữ.
Trên hành trình qua Tú Lệ – Mù Cang Chải – Sa Pa – Bản Liền, những thửa ruộng nối tiếp nhau như những đường đồng mức khổng lồ của núi rừng Tây Bắc. Nhưng điều khiến chúng trở nên đặc biệt không chỉ là những đường cong đẹp mắt.
Phương Thảo
